شکایت تهمت و افترا
فهرست مطالب
- ۱. تهمت و افترا: تعاریف حقوقی و تفاوتها
- ۲. ارکان تحقق جرم تهمت و افترا
- ۳. انواع تهمت و افترا از منظر قانون
- ۴. مراحل طرح شکایت تهمت و افترا: گام به گام
- ۵. چگونه تهمت و افترا را ثابت کنیم؟ (مستندات و ادله اثبات)
- ۶. مجازات قانونی تهمت و افترا در ایران
- ۷. یک نمونه موردی از شکایت تهمت و افترا
- ۸. سوالات متداول در خصوص شکایت تهمت و افترا (FAQ)
- ۹. مشاوره حقوقی تخصصی در زمینه تهمت و افترا
در دنیای امروز که ارتباطات گسترده و پیچیده شده، حفظ آبرو و حیثیت افراد اهمیت ویژهای پیدا کرده است. گاهی اوقات، سهلانگاری یا سوءنیت برخی افراد میتواند به قیمت خدشهدار شدن اعتبار و جایگاه اجتماعی دیگری تمام شود. در چنین شرایطی، قانون از حیثیت افراد حمایت میکند و راههایی برای جبران خسارت و مجازات عاملان پیشبینی کرده است. “تهمت” و “افترا” دو اصطلاح حقوقی هستند که در این زمینه کاربرد فراوان دارند و شناخت آنها برای هر شهروندی ضروری است.
این مقاله راهنمایی جامع و کاربردی برای شماست تا با جنبههای مختلف شکایت تهمت و افترا، از تعاریف قانونی گرفته تا مراحل عملی پیگیری و ادله اثبات دعوا، آشنا شوید. هدف ما این است که شما با درکی عمیق و روشن، بتوانید حقوق خود را بشناسید و در صورت لزوم، به درستی از آن دفاع کنید.
تهمت و افترا: تعاریف حقوقی و تفاوتها
قبل از هرگونه اقدام حقوقی، لازم است به درستی بفهمیم که “تهمت” و “افترا” چه معنایی در قانون دارند و چه تفاوتهای کلیدی بین این دو وجود دارد. این دو اصطلاح گرچه مشابه به نظر میرسند، اما در جزئیات حقوقی و شرایط تحقق جرم، با یکدیگر فرق دارند.
تهمت چیست؟
تهمت، به معنای نسبت دادن امری خلاف واقع و مجرمانه به دیگری است که فرد تهمتزننده قادر به اثبات آن نباشد. ویژگی اصلی تهمت، عدم توانایی اثبات ادعاست. یعنی شما ادعایی مطرح میکنید که میدانید درست نیست و نمیتوانید آن را ثابت کنید، اما با هدف خدشهدار کردن آبروی دیگری، آن را بیان میکنید. تهمت میتواند در قالب الفاظ رکیک، نشر اکاذیب، یا حتی اقدامات عملی باشد.
افترا چیست؟
افترا (یا افتراء)، به معنای نسبت دادن یک جرم خاص به دیگری به صورت صریح و با وسایل علنی مانند نشریات، سخنرانیها، یا حتی در فضای مجازی است. در افترا، الزاماً لازم نیست که جرم نسبت داده شده به واقعیت نزدیک باشد، بلکه صرف نسبت دادن جرم با قصد ضرر زدن به حیثیت فرد، افترا محسوب میشود. ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی به طور خاص به جرم افترا اشاره دارد. نکته مهم این است که در افترا، شخص تهمتزننده باید صریحاً فردی را به ارتکاب جرم خاصی متهم کند.
تفاوت اصلی
تفاوت کلیدی در این است که در افترا، شخص تهمتزننده (مفتری) صراحتاً جرم مشخصی را به دیگری نسبت میدهد و این نسبت دادن به صورت علنی انجام میشود. اما در تهمت، نسبت دادن یک عمل ناشایست یا غیرواقعی است که لزوماً جرم نیست یا به صورت علنی نیست، و عنصر عدم توانایی اثبات از سوی تهمتزننده بسیار پررنگ است. هر دوی این جرایم به حیثیت افراد لطمه میزنند و قابل پیگیری قضایی هستند.
ارکان تحقق جرم تهمت و افترا
برای اینکه یک عمل تحت عنوان “جرم تهمت” یا “جرم افترا” قابل پیگیری باشد، باید سه رکن اساسی جرم محقق شود:
رکن مادی
- نسبت دادن جرم یا عمل خلاف واقع: باید یک جرم (در افترا) یا یک عمل ناشایست و خلاف واقع (در تهمت) به فردی نسبت داده شود.
- عدم توانایی اثبات: فرد تهمتزننده نتواند ادعای خود را اثبات کند یا حتی نتواند صحت آن را نشان دهد.
- علنی بودن (در افترا): در افترا، نسبت دادن جرم باید به صورت علنی و با وسایل و ابزار مشخصی مانند چاپ، نشر، سخنرانی یا در فضای مجازی باشد.
- فرد مشخص: نسبت باید به یک شخص معین و مشخص داده شود، نه به صورت کلی یا مبهم.
رکن معنوی (سوء نیت)
در هر دو جرم تهمت و افترا، وجود سوء نیت یا قصد مجرمانه از سوی فرد تهمتزننده ضروری است. به این معنا که فرد باید با علم به دروغ بودن ادعای خود و با قصد اضرار به حیثیت و آبروی دیگری، اقدام به نسبت دادن آن جرم یا عمل خلاف واقع کرده باشد. صرف اشتباه یا خطا در بیان، نمیتواند جرم تلقی شود.
رکن قانونی
این رکن به وجود نص صریح قانونی اشاره دارد که عمل انجام شده را جرمانگاری کرده و برای آن مجازات تعیین کرده باشد. در مورد تهمت و افترا، مواد ۶۹۷، ۶۹۸ و ۶۹۹ قانون مجازات اسلامی (بخش تعزیرات) به صراحت به این موضوع میپردازند و شرایط و مجازات آن را مشخص کردهاند.
انواع تهمت و افترا از منظر قانون
قانونگذار با توجه به نحوه و ابزار ارتکاب، انواع مختلفی از تهمت و افترا را شناسایی کرده که هر یک ممکن است شرایط و مجازاتهای خاص خود را داشته باشند.
۱. افترا عملی (ماده ۶۹۹ قانون مجازات اسلامی)
این نوع افترا زمانی رخ میدهد که فردی برای متهم کردن دیگری به ارتکاب جرم، ابزاری را که آن جرم با آن انجام میشود، در محل زندگی یا کار او قرار دهد. به عنوان مثال، گذاشتن مواد مخدر در خودروی فرد با هدف متهم کردن او به حمل مواد. در اینجا، نسبت دادن جرم به صورت عملی و غیر کلامی انجام میشود و فرد مفتری نیز نمیتواند ثابت کند که آن ابزار متعلق به فرد متهم است یا او مرتکب جرم شده است.
۲. افترا قولی (شفاهی)
افترا قولی زمانی اتفاق میافتد که فرد به صورت شفاهی و با استفاده از کلمات، جرمی را به دیگری نسبت دهد. این نوع افترا میتواند در جمع، در محافل خصوصی یا حتی از طریق تماس تلفنی یا ویسچت صورت گیرد. اثبات این نوع افترا معمولاً دشوارتر است و نیاز به شهادت شهود یا ضبط صدا (با رعایت قوانین مربوطه) دارد.
۳. افترا کتبی (نشریاتی یا فضای مجازی)
با گسترش رسانهها و فضای مجازی، این نوع افترا به یکی از رایجترین انواع تبدیل شده است. افترا کتبی شامل نسبت دادن جرم از طریق روزنامهها، مجلات، کتابها، ایمیل، پیامک، شبکههای اجتماعی، وبسایتها و هرگونه ابزار ارتباطی نوشتاری دیگر است. اثبات این نوع افترا معمولاً سادهتر است، زیرا مستندات کتبی یا دیجیتالی به راحتی قابل جمعآوری و ارائه به دادگاه هستند.
مراحل طرح شکایت تهمت و افترا: گام به گام
اگر احساس میکنید مورد تهمت یا افترا قرار گرفتهاید، مراحل قانونی زیر را باید طی کنید. مشاوره با یک وکیل متخصص در این مسیر میتواند بسیار راهگشا باشد.
گام اول: جمعآوری مستندات و مدارک
این مهمترین و حیاتیترین مرحله است. هرگونه مدرکی که نشاندهنده وقوع تهمت یا افترا باشد، باید جمعآوری شود. این مدارک میتواند شامل:
- تصاویر و اسکرینشات از پیامکها، چتها در شبکههای اجتماعی (واتساپ، تلگرام، اینستاگرام و…).
- متن کامل مقالات یا پستهای منتشر شده در وبسایتها، وبلاگها یا نشریات.
- فایلهای صوتی ضبط شده (با رعایت قوانین مربوط به محرمانه بودن مکالمات).
- شهادت شهود (افرادی که شاهد نسبت دادن تهمت یا افترا بودهاند).
- گزارش پلیس فتا (در موارد افترا در فضای مجازی).
- هرگونه سند یا مدرکی که نشان دهد ادعای طرف مقابل کذب است.
گام دوم: تنظیم شکوائیه
شکوائیه، سندی است که شما به موجب آن، از وقوع جرم به مراجع قضایی شکایت میکنید. این شکوائیه باید شامل اطلاعات زیر باشد:
- مشخصات کامل شاکی (شما) و مشتکیعنه (فرد متهم).
- شرح دقیق واقعه و زمان و مکان وقوع تهمت یا افترا.
- ذکر مواد قانونی مربوط به تهمت و افترا (که در این مقاله به آن اشاره شد).
- درخواست رسیدگی و مجازات متهم.
- پیوست کردن تمامی مدارک و مستندات جمعآوری شده.
گام سوم: تقدیم به دادسرا
پس از تنظیم شکوائیه و پیوست مدارک، باید آن را به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ارائه دهید تا به دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم یا محل اقامت متهم ارجاع شود.
گام چهارم: تحقیقات مقدماتی
دادسرا با ارجاع پرونده به بازپرسی یا دادیاری، تحقیقات لازم را آغاز میکند. در این مرحله، طرفین برای ادای توضیحات و ارائه مدارک احضار میشوند. هدف دادسرا این است که تشخیص دهد آیا جرم واقعاً اتفاق افتاده و ادله کافی برای انتساب آن به متهم وجود دارد یا خیر.
گام پنجم: رسیدگی در دادگاه
در صورتی که دادسرا تشخیص دهد که دلایل کافی برای وقوع جرم وجود دارد، قرار جلب به دادرسی صادر و پرونده به دادگاه کیفری ۲ ارجاع میشود. در دادگاه، جلسات رسیدگی برگزار شده و قاضی با شنیدن اظهارات طرفین و بررسی مدارک، رأی نهایی را صادر میکند. در صورت محکومیت، فرد تهمتزننده به مجازات مقرر قانونی محکوم خواهد شد.
چگونه تهمت و افترا را ثابت کنیم؟ (مستندات و ادله اثبات)
اثبات تهمت و افترا، به ویژه در موارد شفاهی، میتواند چالشبرانگیز باشد. اما با شناخت ادله قانونی و جمعآوری دقیق مستندات، میتوانید شانس موفقیت خود را افزایش دهید.
به خاطر داشته باشید که جمعآوری مدارک باید دقیق و مستند باشد. هرگونه دستکاری در مدارک دیجیتال میتواند به ضرر شما تمام شود. بهتر است اسکرینشاتها را بلافاصله پس از وقوع واقعه تهیه کرده و در صورت امکان از مراجع رسمی مانند پلیس فتا نیز کمک بگیرید.
مجازات قانونی تهمت و افترا در ایران
قانون مجازات اسلامی برای حفظ حیثیت افراد، مجازاتهای مشخصی را برای جرایم تهمت و افترا در نظر گرفته است. این مجازاتها بسته به نوع افترا و شرایط آن متفاوت است:
-
مجازات افترا (ماده ۶۹۷ قانون مجازات اسلامی):
اگر کسی به واسطه اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگری به کسی امری را نسبت دهد که مطابق قانون آن امر جرم محسوب میشود و نتواند صحت آن را ثابت کند، علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امکان، به حبس از یک ماه تا یک سال و تا ۷۴ ضربه شلاق یا یکی از آنها محکوم خواهد شد. -
مجازات نشر اکاذیب (ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی):
در صورتی که کسی به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی، اکاذیبی را اظهار کند یا با هر وسیلهای و به هر نحوی اقدام به این کار کند، اعم از اینکه از طریق نوشته، نطق، انتشار در مطبوعات یا فضای مجازی باشد و یا به نحوی از انحا آن را منتشر کند، به حبس از دو ماه تا دو سال و یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد. (این ماده پوشش وسیعتری دارد و شامل نسبت دادن امور غیر مجرمانه اما خلاف واقع نیز میشود.) -
مجازات افترا عملی (ماده ۶۹۹ قانون مجازات اسلامی):
اگر کسی به قصد متهم کردن دیگری، آلات و ادوات جرم را در منزل یا محل کسب یا جیب یا اشیایی که متعلق به اوست بگذارد یا به هر نحو دیگری باعث شود که دیگری متهم به ارتکاب جرمی شود، علاوه بر جبران خسارتهای وارده به زندان از شش ماه تا سه سال و یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم میشود.
همانطور که میبینید، مجازاتها میتواند شامل حبس، شلاق و اعاده حیثیت باشد. در برخی موارد، شاکی میتواند علاوه بر مجازات کیفری، مطالبه ضرر و زیان مادی و معنوی ناشی از افترا را نیز در دادگاه حقوقی پیگیری کند.
یک نمونه موردی از شکایت تهمت و افترا
تصور کنید آقای “رضا” و آقای “علی” همکار هستند. آقای رضا به دلیل خصومت شخصی، در گروه واتساپی شرکت که حدود ۵۰ نفر از کارکنان عضو آن هستند، پیامی منتشر میکند و در آن صراحتاً آقای علی را متهم به “اختلاس از صندوق شرکت” و “سرقت اطلاعات مشتریان” میکند. این اتهامات کاملاً کذب بوده و آقای رضا هیچ مدرکی برای اثبات ادعاهای خود ندارد.
وضعیت اولیه
شخص شاکی: آقای علی
شخص متهم: آقای رضا
نوع اتهام: نسبت دادن اختلاس و سرقت اطلاعات (جرم کیفری)
مکان ارتکاب: گروه واتساپی شرکت (فضای مجازی و علنی)
اقدامات آقای علی
- ✔️گرفتن اسکرینشات از پیام آقای رضا
- ✔️مراجعه به وکیل برای تنظیم شکوائیه
- ✔️ثبت شکوائیه در دفاتر خدمات قضایی
- ✔️ارائه اسکرینشاتها و شهادت برخی همکاران
نتیجه احتمالی
- ✅محکومیت آقای رضا به جرم افترا (ماده ۶۹۷)
- ✅مجازات حبس یا شلاق و یا هر دو
- ✅الزام به اعاده حیثیت (مثلاً انتشار پشیمانی در همان گروه)
- ✅امکان مطالبه خسارت مادی و معنوی
این نمونه نشان میدهد که چگونه با جمعآوری مستندات کافی و پیگیری قانونی، میتوان از حیثیت فردی دفاع کرد و متهم را به سزای اعمالش رساند. حتی در فضای مجازی نیز قانون حامی افراد است و نمیتوان به راحتی به آبروی دیگران لطمه زد.
سوالات متداول در خصوص شکایت تهمت و افترا (FAQ)
آیا صرف فحاشی یا ناسزا گفتن هم تهمت و افترا محسوب میشود؟
خیر، فحاشی یا ناسزا گفتن معمولاً در دسته “توهین” قرار میگیرد که جرمی متفاوت از تهمت و افترا است و مجازاتهای خاص خود را دارد. تهمت و افترا، مستلزم نسبت دادن یک جرم یا عمل خلاف واقع مشخص به فرد است، نه صرف الفاظ توهینآمیز.
چه مدت زمانی برای طرح شکایت تهمت و افترا داریم؟
جرم تهمت و افترا از جرایم قابل گذشت است و دارای مهلت شکایت ۶ ماهه از تاریخ اطلاع شاکی از وقوع جرم است. پس از گذشت این مدت، حق شکایت کیفری ساقط میشود، مگر اینکه دلایل موجهی برای تأخیر در شکایت وجود داشته باشد.
اگر نتوانیم تهمت یا افترا را اثبات کنیم، چه میشود؟
اگر شاکی نتواند ادعای خود را ثابت کند، متهم تبرئه خواهد شد. علاوه بر این، در برخی موارد اگر مشخص شود که شکایت با سوء نیت و با هدف اضرار به فرد مقابل صورت گرفته، ممکن است شاکی خود تحت عنوان “افترا” یا “نشر اکاذیب” از سوی متهم اصلی تحت تعقیب قرار گیرد.
آیا میتوان همزمان با شکایت کیفری، درخواست جبران خسارت هم کرد؟
بله، پس از اثبات وقوع جرم در دادگاه کیفری و صدور حکم محکومیت، شاکی میتواند دادخواست مطالبه ضرر و زیان مادی و معنوی ناشی از تهمت یا افترا را به دادگاه حقوقی تقدیم کند. میزان خسارت توسط کارشناس رسمی دادگستری تعیین میشود.
نقش وکیل در پروندههای تهمت و افترا چیست؟
وکیل متخصص میتواند در تمامی مراحل، از جمعآوری مستندات و تنظیم شکوائیه تا حضور در دادسرا و دادگاه و ارائه دفاعیات لازم، به شما کمک کند. او با دانش حقوقی خود، بهترین راهکارها را پیشنهاد میدهد و شانس موفقیت پرونده شما را به طرز چشمگیری افزایش میدهد.
مشاوره حقوقی تخصصی در زمینه تهمت و افترا
حفظ آبرو و حیثیت شما حق طبیعی شماست. اگر مورد تهمت و افترا قرار گرفتهاید و نیاز به راهنمایی و دفاع حقوقی دارید، تیم متخصص وکلای ما آماده ارائه خدمات مشاورهای و پیگیری پرونده شماست.
با ما تماس بگیرید:
📍 آدرس: اتوبان باقری، فرجام غربی، بعد از عبادی، ساختمان کهکشان، پلاک 401، واحد 8، طبقه دوم
(جلسه حضوری فقط با هماهنگی قبلی)
این مقاله صرفاً جهت اطلاعرسانی تهیه شده و مشاوره حقوقی تخصصی محسوب نمیشود. برای راهنمایی دقیقتر، حتماً با کارشناسان حقوقی مشورت نمایید.
