مراحل وصول چک برگشتی: راهنمای جامع و کاربردی
هیچ کس دوست ندارد با دردسر چک برگشتی روبرو شود، اما متاسفانه در فضای کسب و کار و تعاملات مالی، این اتفاق گاهی اوقات رخ میدهد. مواجه شدن با یک چک برگشتی میتواند گیجکننده و استرسزا باشد، اما با آگاهی از مراحل قانونی و حقوقی صحیح، میتوانید با اطمینان خاطر بیشتری برای وصول طلب خود اقدام کنید. این مقاله به شما کمک میکند تا گام به گام، با فرآیند وصول چک برگشتی آشنا شوید و بدانید در هر مرحله چه اقداماتی باید انجام دهید. هدف ما ارائه یک راهنمای کامل و قابل درک است تا بتوانید حقوق خود را به بهترین شکل ممکن پیگیری کنید.
فهرست مطالب
- مرحله اول: برگشت زدن چک در بانک
- مرحله دوم: انتخاب مسیر حقوقی یا کیفری
- مرحله سوم: اقدام از طریق اجرای ثبت
- مرحله چهارم: اقدام از طریق دادگاه (دادخواست حقوقی)
- مرحله پنجم: اقدام از طریق دادسرا (مسیر کیفری)
- تفاوتهای کلیدی مسیر حقوقی و کیفری
- نکات مهم و توصیههای کاربردی
- یک نمونه واقعی (کیس استادی)
- سوالات متداول (FAQ)
مرحله اول: برگشت زدن چک در بانک
اولین و مهمترین قدم برای شروع هر اقدام قانونی، مراجعه به بانکی است که چک در آن حساب دارد و برگشت زدن چک. این مرحله بنیاد و اساس پیگیریهای بعدی شما خواهد بود. بدون گواهی عدم پرداخت بانک، هیچ یک از مسیرهای قانونی قابل پیگیری نیستند.
شرایط لازم برای برگشت زدن
- مهلت قانونی: بر اساس ماده ۳۱۵ قانون تجارت، شما فقط ۶ ماه از تاریخ صدور چک فرصت دارید که آن را به بانک ببرید. اگر در این مهلت اقدام نکنید، برای پیگیری کیفری مشکل خواهید داشت.
- کسر موجودی: تنها دلیل موجه برای برگشت زدن، عدم موجودی کافی یا دستور صادرکننده مبنی بر عدم پرداخت است.
مدارک مورد نیاز
- اصل لاشه چک
- کارت ملی صاحب چک
گواهی عدم پرداخت (یا برگشتی)
پس از ارائه چک و مدارک، بانک یک “گواهی عدم پرداخت” یا همان “برگشتی” صادر میکند. این گواهی شامل اطلاعات حیاتی زیر است:
- مشخصات چک (شماره سریال، تاریخ)
- نام و نام خانوادگی صادرکننده
- دلیل برگشت (مثلاً “کسر موجودی”)
- تاریخ مراجعه شما به بانک
نکته مهم: حتماً اصل چک برگشتی و گواهی عدم پرداخت را نزد خود نگه دارید. این مدارک، اصلیترین مستندات شما برای هرگونه اقدام قضایی هستند.
مرحله دوم: انتخاب مسیر حقوقی یا کیفری
حالا که چک شما برگشت خورده و گواهی عدم پرداخت را در اختیار دارید، وقت آن است که تصمیم بگیرید از چه مسیری برای وصول طلب خود اقدام کنید. به طور کلی، دو مسیر اصلی وجود دارد: حقوقی و کیفری. هر کدام مزایا و معایب خاص خود را دارند و انتخاب آنها بستگی به شرایط چک و هدف شما دارد.
💡 قبل از انتخاب مسیر، توصیه میکنیم با یک وکیل متخصص مشورت کنید. او با بررسی دقیق شرایط چک شما، بهترین راه حل را پیشنهاد خواهد داد.
مسیر حقوقی (مطالبه وجه چک)
در این مسیر، هدف اصلی شما صرفاً وصول مبلغ چک است. صادرکننده چک به دلیل عدم پرداخت، محکوم به پرداخت وجه چک و خسارات تاخیر تادیه میشود. این مسیر معمولاً برای همه انواع چکهای برگشتی قابل پیگیری است و سرعت بیشتری نسبت به مسیر کیفری دارد.
روش اجرائیه از طریق اجرای ثبت
یکی از سریعترین روشهای حقوقی، اقدام از طریق اداره ثبت اسناد و املاک است. اگر چک شما از نوع چکهای جدید (صیادی) باشد و گواهی عدم پرداخت آن نیز الکترونیکی صادر شده باشد، میتوانید مستقیماً از طریق سامانه ثنا درخواست صدور اجرائیه ثبتی کنید. این روش نیاز به اثبات بدهکاری ندارد و مستقیماً به مرحله اجرا میرود.
روش دادخواست حقوقی
این روش برای تمام چکها (قدیمی و جدید) قابل استفاده است. شما باید با ارائه دادخواست به دادگاه، مطالبه وجه چک را به همراه خسارت تاخیر تادیه و هزینههای دادرسی درخواست کنید. این روش کمی زمانبرتر است زیرا مستلزم رسیدگی قضایی در دادگاه است.
مسیر کیفری (اعلام جرم کلاهبرداری یا خیانت در امانت)
هدف این مسیر، علاوه بر وصول طلب، مجازات قانونی صادرکننده چک است. این مسیر تنها در صورتی قابل پیگیری است که چک شما “جنبه کیفری” داشته باشد. یعنی شرایط خاصی برای آن وجود داشته باشد که شامل موارد زیر نمیشود:
- چک تضمینی (امانت)
- چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهد
- چک سفید امضا
- چک بدون تاریخ یا تاریخگذشته
- چکی که تاریخ آن بعد از تاریخ صدور باشد
- چکی که دارنده آن برای اولین بار، آن را ظرف ۶ ماه از تاریخ صدور به بانک ارائه نداده باشد.
- چکی که دارنده آن ظرف ۶ ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت، شکایت کیفری را مطرح نکرده باشد.
اگر چک شما یکی از این شرایط را داشته باشد، جنبه کیفری نخواهد داشت و فقط میتوانید از مسیر حقوقی اقدام کنید. در غیر این صورت، میتوانید برای مجازات صادرکننده به دادسرا مراجعه کنید.
مرحله سوم: اقدام از طریق اجرای ثبت
این روش یکی از پرسرعتترین راهها برای وصول چکهای جدید (صیادی) است که با قانون جدید چک، کار را بسیار سادهتر کرده است.
مراحل عملیاتی
- دریافت گواهی عدم پرداخت: همانطور که گفته شد، ابتدا به بانک مراجعه کرده و گواهی عدم پرداخت چک صیادی را دریافت کنید.
- مراجعه به دفتر خدمات قضایی: با در دست داشتن اصل چک و گواهی عدم پرداخت، به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کنید.
- ثبت درخواست صدور اجرائیه: در دفتر خدمات قضایی، درخواست صدور اجرائیه برای وصول چک برگشتی را ثبت میکنید. در این مرحله، اطلاعات شما و صادرکننده چک، و مبلغ چک وارد میشود.
- ارسال اجرائیه: اداره ثبت، اجرائیهای برای صادرکننده چک ارسال میکند. اگر صادرکننده طی ۱۰ روز مبلغ را پرداخت نکند یا ترتیبی برای پرداخت ندهد، میتوانید برای توقیف اموال وی اقدام کنید.
- توقیف اموال (تامین خواسته): میتوانید درخواست شناسایی و توقیف اموال صادرکننده (مانند حساب بانکی، خودرو، ملک) را ارائه دهید.
مرحله چهارم: اقدام از طریق دادگاه (دادخواست حقوقی)
این روش برای تمام چکها (قدیمی و جدید) قابل استفاده است و نیازمند طی کردن فرآیند دادرسی در دادگاه است.
گامهای اصلی
- تهیه دادخواست: شما باید یک دادخواست حقوقی با موضوع “مطالبه وجه چک” تنظیم کنید. در این دادخواست، مشخصات شما، صادرکننده چک، مبلغ چک، و درخواست پرداخت خسارات از جمله خسارت تاخیر تادیه و هزینههای دادرسی ذکر میشود.
- ضمیمه کردن مدارک: اصل و کپی چک برگشتی و گواهی عدم پرداخت، به همراه کپی کارت ملی شما باید به دادخواست ضمیمه شود.
- مراجعه به دفتر خدمات قضایی: دادخواست و مدارک را از طریق یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به دادگاه صالح ارسال میکنید. دادگاه صالح معمولاً دادگاهی است که محل اقامت صادرکننده چک در حوزه آن قرار دارد.
- پرداخت هزینههای دادرسی: هزینه دادرسی بر اساس مبلغ چک محاسبه میشود.
- جلسه دادرسی: پس از ثبت دادخواست، زمانی برای جلسه دادرسی تعیین شده و به طرفین ابلاغ میشود. شما باید در جلسه دادرسی حضور یافته و از ادعای خود دفاع کنید.
- صدور رأی و اجرای حکم: در صورت اثبات حقانیت شما، دادگاه حکم به پرداخت وجه چک و خسارات مربوطه صادر میکند. پس از قطعیت حکم (پس از طی مراحل تجدیدنظرخواهی)، میتوانید از طریق واحد اجرای احکام دادگاه برای توقیف اموال بدهکار اقدام کنید.
⚠️ نکته حیاتی: در هر دو مسیر حقوقی (اجرای ثبت و دادگاه)، میتوانید همزمان با ثبت درخواست، برای تامین خواسته (توقیف اموال صادرکننده چک قبل از صدور حکم نهایی) اقدام کنید. این کار احتمال وصول طلب شما را به شدت افزایش میدهد، مخصوصاً اگر احتمال میدهید بدهکار اموال خود را منتقل کند.
مرحله پنجم: اقدام از طریق دادسرا (مسیر کیفری)
اگر چک شما دارای جنبه کیفری باشد و مهلتهای قانونی را رعایت کرده باشید، میتوانید برای مجازات صادرکننده از این مسیر اقدام کنید.
چگونه شکایت کیفری مطرح کنیم؟
- تنظیم شکوائیه: شما باید یک شکوائیه با موضوع “صدور چک بلامحل” تنظیم کنید. در این شکوائیه، علاوه بر مطالبه وجه، درخواست تعقیب کیفری و مجازات صادرکننده نیز مطرح میشود.
- ضمیمه کردن مدارک: اصل و کپی چک برگشتی و گواهی عدم پرداخت، به همراه کپی کارت ملی شما باید به شکوائیه ضمیمه شود.
- مراجعه به دفاتر خدمات قضایی: شکوائیه را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به دادسرای صالح ارسال میکنید.
- ارجاع به شعبه دادیاری/بازپرسی: دادسرا شکوائیه شما را به یکی از شعب دادیاری یا بازپرسی ارجاع میدهد. در این مرحله، تحقیقات اولیه انجام میشود و ممکن است صادرکننده چک برای ادای توضیحات احضار شود.
- صدور قرار مجرمیت یا منع تعقیب: در صورت احراز جرم، قرار مجرمیت صادر شده و پرونده به دادگاه کیفری ارسال میشود. در غیر این صورت، قرار منع تعقیب صادر خواهد شد.
- رسیدگی در دادگاه کیفری: دادگاه پس از بررسی، حکم مقتضی را صادر میکند. حکم میتواند شامل حبس و جزای نقدی برای صادرکننده باشد.
- مطالبه حقوقی در کنار کیفری: به یاد داشته باشید که در مسیر کیفری، شما میتوانید همزمان “دادخواست ضرر و زیان ناشی از جرم” را نیز ارائه دهید تا وجه چک خود را نیز وصول کنید.
تفاوتهای کلیدی مسیر حقوقی و کیفری
انتخاب بین مسیر حقوقی و کیفری یکی از مهمترین تصمیمات در فرآیند وصول چک برگشتی است. این “نقشه راه” به شما کمک میکند تا تفاوتهای اساسی را در یک نگاه ببینید و تصمیم بهتری بگیرید.
مسیر حقوقی ✅
-
➡️
هدف: فقط وصول وجه چک و خسارات تأخیر.
-
➡️
شرایط چک: برای همه چکهای برگشتی قابل استفاده است (تضمینی، سفید امضا و…).
-
➡️
مهلت اقدام: تا ۵ سال پس از تاریخ صدور چک (برای مطالبه وجه)، یا ۱۰ سال برای اسناد تجاری.
-
➡️
نتیجه برای صادرکننده: صرفاً محکومیت به پرداخت وجه و خسارات. مجازات زندان ندارد.
-
➡️
سرعت رسیدگی: معمولاً سریعتر است، به خصوص از طریق اجرای ثبت (برای چکهای صیادی).
-
➡️
هزینه: شامل هزینه دادرسی (نیم تا سه و نیم درصد از مبلغ چک).
مسیر کیفری ❌
-
➡️
هدف: وصول وجه چک و مجازات صادرکننده (حبس و جریمه نقدی).
-
➡️
شرایط چک: فقط برای چکهای با جنبه کیفری (نه تضمینی، سفید امضا، مشروط و…).
-
➡️
مهلت اقدام: ۶ ماه از تاریخ صدور برای مراجعه به بانک، و ۶ ماه از تاریخ گواهی عدم پرداخت برای شکایت کیفری.
-
➡️
نتیجه برای صادرکننده: احتمال محکومیت به حبس (تا ۲ سال) و جزای نقدی. (در صورت عدم پرداخت)
-
➡️
سرعت رسیدگی: معمولاً کندتر است و مستلزم مراحل طولانیتر دادرسی کیفری.
-
➡️
هزینه: شامل هزینه دادرسی کیفری (کمتر از حقوقی) و هزینه کارشناسی (در صورت نیاز).
این مقایسه به شما نشان میدهد که اگر صرفاً به دنبال پول خود هستید و نیازی به مجازات صادرکننده ندارید (یا چک شما جنبه کیفری ندارد)، مسیر حقوقی انتخاب عقلانیتر و سریعتری است. اما اگر میخواهید صادرکننده به دلیل جرم خود مجازات شود، مسیر کیفری را (در صورت دارا بودن شرایط) انتخاب کنید.
نکات مهم و توصیههای کاربردی
در کنار مراحل اصلی، دانستن چند نکته کلیدی میتواند به شما در موفقیتآمیز بودن فرآیند وصول چک برگشتی کمک کند:
محدودیتهای زمانی
- مسیر کیفری: برای شکایت کیفری، چک باید ظرف ۶ ماه از تاریخ صدور به بانک ارائه شده باشد و شکایت کیفری نیز ظرف ۶ ماه از تاریخ گواهی عدم پرداخت، به دادسرا تقدیم شود. عدم رعایت این مهلتها، جنبه کیفری چک را از بین میبرد.
- مسیر حقوقی: خوشبختانه، برای مطالبه حقوقی چک، مهلت طولانیتری وجود دارد (معمولاً تا ۵ سال از تاریخ صدور، اما برای چک به عنوان سند عادی، ۱۰ سال). اما هر چه زودتر اقدام کنید، احتمال توقیف اموال و وصول طلب بیشتر است.
توقیف اموال (تأمین خواسته)
در هر دو مسیر حقوقی و کیفری، شما این حق را دارید که درخواست “تأمین خواسته” یا “دستور توقیف اموال” را از مرجع قضایی بخواهید. این یعنی قبل از صدور حکم نهایی، میتوانید اموال صادرکننده چک را (مانند حساب بانکی، اتومبیل، ملک، سهام) توقیف کنید تا او نتواند آنها را منتقل کرده و فرار از دین کند. این گام از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.
هزینهها
وصول چک برگشتی دارای هزینههایی از جمله هزینه دادرسی، هزینه حقالوکاله (در صورت استفاده از وکیل) و هزینههای اجرایی است. نگران نباشید، در صورت پیروزی در دعوی، تمام این هزینهها از بدهکار مطالبه خواهد شد.
صلح و سازش
همیشه راه حلهای دوستانه را در نظر بگیرید. گاهی اوقات، مذاکره و توافق بر سر یک برنامه پرداخت اقساطی یا تهاتر با اموال دیگر، میتواند سریعتر و کمدردسرتر از طی کردن مراحل طولانی قضایی باشد. در صورت توافق، حتماً آن را به صورت کتبی و رسمی (مثلاً در دفترخانه اسناد رسمی) ثبت کنید.
جدول خلاصه روشهای پیگیری چک برگشتی
| مسیر پیگیری | ویژگیها و نکات کلیدی |
|---|---|
| اجرای ثبت (چک صیادی جدید) |
|
| دادخواست حقوقی (دادگاه) |
|
| شکایت کیفری (دادسرا) |
|
یک نمونه واقعی (کیس استادی)
فرض کنید آقای احمدی چکی به مبلغ ۵۰ میلیون تومان از آقای کریمی بابت خرید کالا دریافت کرده است. تاریخ چک ۱۰ تیر ۱۴۰۲ بوده است. آقای احمدی در تاریخ ۱۸ تیر ۱۴۰۲ برای وصول چک به بانک مراجعه میکند، اما موجودی حساب آقای کریمی کافی نیست و چک برگشت میخورد. بانک گواهی عدم پرداخت را صادر میکند.
تصمیم آقای احمدی:
آقای احمدی به یک مشاور حقوقی (یا وکیل) مراجعه میکند. با توجه به اینکه چک صیادی جدید است و آقای احمدی ظرف مهلت ۶ ماه (۱۸ تیر تا ۱۰ دی ۱۴۰۲) به بانک مراجعه کرده، و شکایت کیفری نیز ظرف ۶ ماه از برگشت زدن (۱۸ تیر تا ۱۸ دی ۱۴۰۲) قابل طرح است، وکیل به او توضیح میدهد که هر سه مسیر (اجرای ثبت، دادخواست حقوقی، و شکایت کیفری) باز هستند. اما چون آقای احمدی بیشتر به دنبال سرعت در وصول پول و عدم درگیری طولانی در دادگاههای کیفری است، وکیل به او توصیه میکند که از طریق اجرای ثبت اقدام کند.
اقدامات آقای احمدی:
- آقای احمدی به دفتر خدمات قضایی مراجعه کرده و درخواست صدور اجرائیه ثبتی برای چک برگشتی را ثبت میکند.
- همزمان، او درخواست توقیف حساب بانکی آقای کریمی را نیز میدهد تا قبل از اینکه آقای کریمی فرصت انتقال پول را پیدا کند، جلوی آن گرفته شود.
- اداره ثبت اجرائیه را برای آقای کریمی ارسال میکند.
- آقای کریمی که با توقیف حساب خود مواجه شده، ظرف چند روز با آقای احمدی تماس گرفته و پس از مذاکره، کل مبلغ چک را به اضافه خسارت تأخیر تادیه و هزینههای قانونی، به حساب آقای احمدی واریز میکند.
نتیجه:
با انتخاب مسیر صحیح و اقدام به موقع برای توقیف اموال، آقای احمدی توانست در مدت زمان کوتاهی به طلب خود برسد و از درگیریهای طولانی مدت قضایی اجتناب کند. این مثال نشان میدهد که آگاهی از قوانین و انتخاب استراتژی مناسب چقدر در موفقیتآمیز بودن فرآیند مؤثر است.
سوالات متداول (FAQ)
آیا چک برگشتی زندان دارد؟
بله، اما فقط در صورتی که چک دارای جنبه کیفری باشد و شاکی از مسیر کیفری اقدام کرده باشد. یعنی چک بابت تضمین، سفید امضا، مشروط یا دارای تاریخ آینده نباشد و مهلتهای قانونی رعایت شده باشند. در مسیر حقوقی، صادرکننده چک تنها به پرداخت وجه چک و خسارات محکوم میشود و مجازات حبس ندارد.
چقدر طول میکشد تا پول چک برگشتی وصول شود؟
این زمان بسته به مسیر انتخابی و شرایط پرونده بسیار متفاوت است. در حالت ایدهآل و با اقدام سریع از طریق اجرای ثبت برای چکهای صیادی، ممکن است حتی در چند هفته یا چند ماه به نتیجه برسید. اما اگر پرونده به دادگاه حقوقی یا کیفری کشیده شود، ممکن است چند ماه تا یک سال و حتی بیشتر طول بکشد، خصوصاً اگر بدهکار اموالی برای توقیف نداشته باشد یا فرآیند تجدیدنظر طولانی شود.
چگونه میتوان مانع برگشت خوردن چک شد؟
بهترین راه، پیشگیری است! همیشه قبل از دریافت چک، از اعتبار و سابقه مالی صادرکننده اطمینان حاصل کنید. برای چکهای صیادی، حتماً از طریق سامانه صیاد بانک مرکزی (یا اپلیکیشنهای بانکی) استعلام وضعیت اعتباری صادرکننده را بگیرید. همچنین، اطمینان حاصل کنید که اطلاعات چک (مبلغ، تاریخ، نام گیرنده) به درستی و بدون خط خوردگی تکمیل شده باشد.
وصول چک برگشتی میتواند فرآیندی پیچیده و زمانبر باشد، اما با دانش کافی و انتخاب مسیر درست، میتوانید شانس موفقیت خود را به طور قابل توجهی افزایش دهید. به یاد داشته باشید که مشاوره با یک وکیل متخصص، میتواند بهترین راهنما و حامی شما در این مسیر باشد تا از حقوق خود به بهترین نحو دفاع کنید و طلب خود را وصول نمایید. پیگیری قانونی به موقع و آگاهانه، کلید موفقیت شماست.
برای کسب اطلاعات بیشتر و مشاوره تخصصی میتوانید با ما در تماس باشید:
